• Sztuczna inteligencja realnie przekształca rynek pracy: ogranicza liczbę zleceń w części zawodów, utrudnia start młodym i przyspiesza zmiany, do których wiele systemów nie jest przygotowanych.
• Kluczowe pytanie nie brzmi już, „czy AI zmieni naszą rzeczywistość”, lecz „czy będziemy potrafili zachować nad nią kontrolę i wykorzystać ją na własnych zasadach”.
• Odpowiedzi na nie szukali uczestnicy debaty „Technologie, człowiek, równowaga”, która odbyła się w ramach Europejskiego Kongresu Gospodarczego.

Sztuczna inteligencja zmienia rynek pracy na wielu płaszczyznach. W kontekście struktury zatrudnienia część zawodów, zwłaszcza kreatywnych i użytkowych, doświadcza utraty zleceń. W przypadku zawodów fizycznych, które wciąż są mniej podatne na zastąpienie przez AI, kluczowy jest rozwój robotyki i automatyki. Nie bez znaczenia są także wyzwania związane z wejściem młodych pracowników na rynek pracy, gdzie AI komplikuje dostęp do „entry level jobs”. 

Rozwój nowych technologii, w tym przede wszystkim generatywnej AI, to ogromne wyzwania edukacyjne. Analizy pokazują, że system edukacji w Polsce nie jest przystosowany do dynamicznej zmiany technologicznej i brakuje w nim przestrzeni i narzędzi dla nauczycieli, by uczyć kompetencji cyfrowych, krytycznego myślenia, higieny cyfrowej czy weryfikacji informacji. Jak podkreślali uczestnicy dyskusji „Technologie, człowiek, równowaga”, szkoła powinna uczyć „jak się uczyć” i adaptować do zmieniającej się rzeczywistości, a nie tylko przekazywać statyczną wiedzę.

Uczestnicy odbywającej się podczas XVIII Europejskiego Kongresu Gospodarczego sesji szukali m.in. odpowiedzi na pytanie, czy sztuczna inteligencja wzmacnia człowieka, czy zaczyna go zastępować.

Moim zdaniem mamy dwie perspektywy. Pierwsza to perspektywa nieuniknioności, czyli tego wszystkiego, co się już dzieje w związku z rozwojem technologicznym i co wiele osób postrzega jako nieuniknione, dziejące się poza naszą wolą i przede wszystkim możliwościami ogarnięcia skutków tych zmian. Praca w korporacji technologicznej pokazała mi, że dziś nie szukamy już odpowiedzi na pytanie, „czy” będziemy mieli do czynienia z rewolucją technologiczną, tylko „jak” ona będzie wyglądała.

Drugim ważnym pojęciem jest trwanie w odporności na zmiany, które z rozwoju technologii wynikają. Musimy mieć świadomość, że kluczowe jest nie tylko wykształcenie w sobie cech, które pozwalają adaptować technologię, jeżeli mówimy o firmach lub ich dobrym wykorzystywaniu, jeżeli mówimy o jednostce. Kluczem jest wytrwanie w tej umiejętności, by nieustannie zyskiwać dzięki niej przewagę. Czymkolwiek by ta przewaga nie była - czy mówimy o przewadze konkurencyjnej, czy o tym, żeby nie wypaść z rynku pracy.

Mówiąc o sztucznej inteligencji, musimy ją podzielić. Jeżeli mówimy o wąskich, małych modelach, które na przykład dużo lepiej czytają zdjęcia rentgenowskie, to jest coś, co ewidentnie pomaga. To, co nas krzywdzi, to duże modele typu ChatGPT, Claude, GeminAI. Modele, do których outsourcujemy wszystko. Pytamy, jak żyć, czy to jest dla mnie właściwa partnerka, co zrobić, gdy pokłóciliśmy się z rodzicami.

To jest bardzo powszechne zjawisko cognitive offloadingu, które jest stare, bo pojawiło się, kiedy zaczęliśmy używać pisma, nie musieliśmy już tyle zapamiętywać. Aktualnie jego skala jest gigantyczna. Wiele osób rezygnuje dzisiaj np. z terapii oficjalnej, bo ChatGPT jest tani, szybki i od razu poda mi „idealne” rozwiązanie. Zawęża się pole myślenia, wszyscy myślimy jednym schematem. Outsourcujemy już taką ilość rzeczy do technologii, że zanikają nam cechy, które czynią nas ludźmi. To jest dyskusja, którą musimy zacząć prowadzić. 

Pamiętam czasy - a doktorat robiłem w 1986 roku - że aby zrobić przegląd literatury, trzeba było spędzić wiele tygodni w bibliotece. Dzisiaj zajmuje to dwa dni albo i mniej, przy odpowiednio zadanych pytaniach. Przy odpowiednim promptowaniu uzyskujemy satysfakcjonujące wyniki, które pozwalają na pracę kreatywną i twórczą. Zatem wiele, jeśli nie wszystko, zależy ode mnie. Z mojej perspektywy mogę studentom zadać pracę do przygotowania, ale mogę też powiedzieć, że jestem gotowy z każdym z nich rozmawiać o strukturze pracy przy wybranym temacie. W ten sposób pracuję poniekąd nad strukturą promptów. Mówiąc krótko - bardzo dużo zależy od nas.

Kilka miesięcy temu w Singapurze odbył się największy na świecie kongres neurologów. W jego efekcie powstał dwudziestopunktowy kodeks postępowania. W telegraficznym skrócie wynika z niego, że za każdym razem ostateczną decyzję musi podjąć człowiek, bez względu na to, z jakich narzędzi korzysta. To pokazuje, że my się w pewnym sensie zaczynamy bronić przez dominacją technologii. Pamiętajmy, że dzisiejszy świat wymaga od nas aktywności, a nie bierności.

Musimy zacząć od pewnej generalnej wizji postrzegania relacji między człowiekiem a technologią. Dla statystycznego Kowalskiego bardzo szczegółowe dyskusje są abstrakcyjne. On dziś skupia się na wizji rozwoju technologicznego, szuka odpowiedzi na pytanie, jak ma się przygotować do przyszłości. Nie skupia się na bardzo wąskim wycinku technologicznym. Nikt z nas nie jest w stanie przewidzieć, gdzie za piętnaście lat będzie rozwój technologii. Trzy lata to w moim przekonaniu i tak jest bardzo odważna wizja.

Oczywiście budowanie świadomości człowieka, w jakim kierunku może zmierzać technologia, jak powinien przygotowywać się do zmian, budowa świadomości, że to on używa technologii, a nie technologia jego, są dziś kluczowe. Budowanie przeświadczenia, że jednak nadal to w naszych rękach jest to, co się wydarzy, jest niezwykle ważne. Pytanie, czy technologia nie wymsknie nam się z rąk za 2-3 czy 5 lat. Musimy się do tego szykować i nie możemy zakładać, że wszystko mamy pod kontrolą. Musimy zbroić się w kompetencje, tak byśmy to my wykorzystywali technologię, a nie odwrotnie.

AI dotyka czegoś, co nam się zawsze wydawało wyłącznie ludzkie. Obawiamy się, że to, co było przypisane do człowieka - myślenie, tworzenie - nagle się rozpłynie. To, czy będzie to pułapka czy wręcz przeciwnie, zależy od tego, czy społeczeństwo w dłuższej perspektywie czasu będzie w stanie zachować zdolność do krytycznego myślenia, zdolności kognitywne, zdolność do decydowania.

Mam czasami zajęcia ze studentami, którzy przynoszą wygenerowane prace. Zadaję im pytanie, czy to na pewno jest jedyna ścieżka, którą mogli pójść, podkreślam, żeby nie pozbawiali się myślenia.

Mówienie o rozwoju technologii w perspektywie 15 lat jest dziś pewnym science fiction. Przypomnijmy sobie dyskusje o mediach społecznościowych. Kilkanaście lat temu każdy mówił, że to świetne rozwiązanie, nowa forma współpracy, wymiany myśli. Dziś, mówiąc wprost, jak przyjrzę się temu z bliska, to nie chcę być blisko niektórych ludzi, bo się po prostu boję.

Słabo, że o AI i o technologiach słyszymy w kontekście optymalizacji uderzeń drona, a nie tym, że za chwilę będzie lekarstwo na Parkinsona, Alzheimera lub raka. Często mówię, że jako zwykli ludzie żyjemy w darwinizmie technologicznym. Technologia jest trochę takim potężnym ciemnym ludem, który nie tylko przez opowieści, ale i przez fakty pokazuje, że jest po to, aby trochę nas jako ludzkość "zaorać". Wciąż jestem trochę romantykiem i liczę na to, że ludzkość zaufa technologii. Póki co jest tak, że robi się wszystko, aby człowieka wyprzeć i pokazać, że jesteśmy tylko instrumentem.

Podzielę się anegdotą pokazującą, że były romantyczne czasy technologiczne. Kilka tygodni temu w naszej galerii mieliśmy wystawę poświęconą 120-leciu pewnej firmy technologicznej w Polsce. Kontekst był taki, że ta firma pozwoliła wyemancypować kobiety w Polsce. Chodziło o firmę z branży telefonicznej, która dzięki swoim rozwiązaniom dawała szansę kobietom na budowanie kariery i życie na innym poziomie. Kiedy słuchałem tej narracji, zadałem sobie pytanie, czy jest jeszcze szansa na czasy, kiedy technologia autentycznie będzie pomagała ludziom. Dziś, powiedzmy sobie to wprost, jesteśmy zinstrumentalizowani.  

Technologia jest po to, by ułatwiać nam różne rzeczy, z niektórych obowiązków odciążyć. Mówimy tu o każdej technologii, która była wdrażana w miejscu pracy - z jednych obowiązków nas odciążano, ale też dostawaliśmy inną pracę czy zadania.

Pod wieloma względami aktualne zmiany są szybsze, bardziej gwałtowne, ale z reguły po takim, przynajmniej patrząc historycznie, okresie gwałtownych przemian następuje nowa stabilizacja.

Uważam, że cały czas mamy możliwość zachowania odpowiedniej kontroli. Jest pewna narracja o tym, że zmiany są nieuniknione i my musimy się im podporządkować. Tak jednak nie musi być. Lubię podkreślać, że regulacje, które funkcjonują w Unii Europejskiej, które się lubi lub nie, mają duży wpływ na to, jak i w jakim stopniu technologia wpływa na nasze życie. Oczywiście cały czas pojawiają się nowe zagrożenia, nad opracowaniem których się stale pracuje, ale w wielu obszarach mamy bazę do tego, żeby zachować kontrolę.

Dyskusję moderował dziennikarz Radia357 Jarosław Juszkiewicz.