• Pod listem do Komisji Europejskiej podpisały się Holandia, Belgia, Finlandia, Francja, Węgry, Łotwa, Słowenia i Hiszpania
• Państwa proponują m.in. ograniczenie nowych produktów nikotynowych, aromatów, reklamy prowadzonej przez influencerów i transgranicznej sprzedaży internetowej
• List nie jest projektem prawa ani oficjalnym stanowiskiem Komisji Europejskiej
• SCOHRE apeluje o różnicowanie produktów na podstawie ich ryzyka, natomiast eksperci Komisji wskazują na braki w wiedzy o długoterminowych konsekwencjach ich używania

Ministrowie zdrowia Holandii, Belgii, Finlandii, Francji, Węgier, Łotwy, Słowenii i Hiszpanii wystosowali 6 października list do unijnego komisarza ds. zdrowia Olivéra Várhelyiego. Dokument dotyczy zapowiadanej rewizji dyrektywy w sprawie wyrobów tytoniowych, czyli TPD, oraz dyrektywy regulującej reklamę wyrobów tytoniowych – TAD.

Sygnatariusze uważają, że obecne regulacje zbyt wolno reagują na pojawianie się kolejnych produktów zawierających nikotynę. Proponują zatem stworzenie bardziej "proaktywnego i prewencyjnego" systemu, w którym nowe kategorie wyrobów nie mogłyby automatycznie trafiać na rynek tylko dlatego, że nie zostały wymienione w obowiązujących przepisach.

Najdalej idącym postulatem jest określone w liście jako "market freeze" zamrożenie rynku przyszłych kategorii produktów zawierających nikotynę, substancje działające podobnie do niej lub urządzeń służących do ich przyjmowania. Ograniczeniami miałyby zostać objęte również produkty beznikotynowe, które wyglądem lub sposobem użycia przypominają wyroby zawierające nikotynę.

Nie oznaczałoby to automatycznie zakazu wszystkich produktów znajdujących się obecnie w sprzedaży. Z listu wynika raczej zamiar zamknięcia rynku przed kolejnymi kategoriami, które nie zostały wcześniej ocenione i uregulowane. Szczegółowe definicje, zasady dopuszczania produktów oraz ewentualne okresy przejściowe musiałyby jednak zostać określone dopiero w projekcie przepisów.

Osiem państw proponuje również zaostrzenie przepisów odnoszących się do wyrobów już dostępnych na rynku. Wśród postulatów znalazły się:

• szeroki zakaz aromatów we wszystkich kategoriach produktów,
• maksymalne limity zawartości nikotyny,
• ujednolicenie produktów i urządzeń służących do ich używania,
• wprowadzenie neutralnych opakowań,
• objęcie wszystkich dozwolonych kategorii porównywalnymi zasadami,
• zakaz reklamy produktów nikotynowych i powiązanych z nimi urządzeń,
• objęcie ograniczeniami promocji prowadzonej przez influencerów i
• twórców internetowych,
• zakaz transgranicznej sprzedaży na odległość na terenie Unii Europejskiej.

Autorzy listu chcą ponadto, aby państwa członkowskie mogły wprowadzać dalej idące regulacje krajowe. Dotyczyłoby to m.in. możliwości całkowitego zakazania saszetek nikotynowych lub jednorazowych e-papierosów na własnym rynku.

Dokument łączy zatem dwa podejścia. Z jednej strony jego autorzy proponują szerszą harmonizację przepisów w całej Unii. Z drugiej chcą pozostawić poszczególnym krajom możliwość wprowadzania surowszych zakazów. Dla producentów i dystrybutorów mogłoby to oznaczać jednocześnie zaostrzenie regulacji unijnych i utrzymanie różnic pomiędzy rynkami krajowymi.

Postulaty ośmiu ministrów nie są obowiązującym prawem ani przyjętym stanowiskiem Komisji Europejskiej. Polska nie znalazła się wśród sygnatariuszy listu.

Z planu pracy Dyrekcji Generalnej Komisji Europejskiej ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności wynika, że przedstawienie projektu zmiany TPD i TAD planowane jest na czwarty kwartał 2026 r. Dopiero po jego publikacji będzie można ocenić, które postulaty państw znalazły odzwierciedlenie w propozycji Komisji. Następnie projekt będzie przedmiotem prac Parlamentu Europejskiego i Rady UE.

Nie ma więc obecnie podstaw, aby stanowisko ośmiu państw przedstawiać jako przesądzoną decyzję o wprowadzeniu unijnego zakazu wszystkich nowych produktów nikotynowych. Nie można również przypisywać Komisji konkretnego modelu regulacji, zanim opublikuje ona projekt wraz z uzasadnieniem oraz oceną skutków.

Komisja nie ukrywa natomiast, że chce zmodernizować system kontroli rynku. Przeprowadzona przez nią ocena wykazała, że dotychczasowe regulacje przyczyniły się do spadku liczby palaczy i zgonów związanych z tytoniem, ale coraz słabiej odpowiadają na szybki rozwój nowych produktów, szczególnie popularnych wśród młodych konsumentów.

Prace prowadzone są w ramach Europejskiego Planu Walki z Rakiem. Jednym z jego celów jest stworzenie do 2040 r. "pokolenia wolnego od tytoniu", rozumianego jako sytuacja, w której wyrobów tytoniowych używa mniej niż 5 proc. mieszkańców Unii.

Cel dotyczący ograniczenia używania tytoniu nie jest jednak tożsamy z ogłoszeniem całkowitego zakazu wszystkich produktów nikotynowych. Ostateczny kierunek regulacji będzie zależał od projektu Komisji oraz późniejszych negocjacji między państwami i Parlamentem Europejskim.

Na list ośmiu ministrów odpowiedziało SCOHRE - międzynarodowe stowarzyszenie naukowe zajmujące się kontrolą palenia i ograniczaniem szkód zdrowotnych. W piśmie skierowanym 12 października do Olivéra Várhelyiego organizacja zgodziła się, że ograniczenie chorób powodowanych przez palenie i zapobieganie inicjacji nikotynowej wśród młodzieży powinny pozostać centralnymi elementami polityki UE.

Jednocześnie SCOHRE sprzeciwia się jednakowemu traktowaniu wszystkich produktów niezależnie od sposobu ich działania i potencjalnego ryzyka. "Decyzje regulacyjne powinny być proporcjonalne, naukowo uzasadnione i uwzględniać rosnącą wiedzę o kontinuum ryzyka" - argumentują autorzy listu.

Ich zdaniem poszczególne produkty powinny być oceniane na podstawie składu, profilu toksykologicznego oraz wpływu na zdrowie całej populacji. Stowarzyszenie obawia się, że zamrożenie przyszłych kategorii jeszcze przed przeprowadzeniem takiej oceny mogłoby ograniczyć rozwój rozwiązań potencjalnie mniej szkodliwych dla dorosłych palaczy.

SCOHRE zwraca również uwagę na ryzyko rozwoju rynku produktów nieregulowanych, jeżeli legalna oferta zostałaby ograniczona zbyt gwałtownie. Organizacja apeluje o przejrzysty proces legislacyjny, obejmujący analizę zarówno ryzyka, jak i możliwych korzyści poszczególnych rozwiązań. 

Inny akcent pojawia się w analizach Wspólnego Centrum Badawczego Komisji Europejskiej, czyli JRC. Eksperci podkreślają, że ze względu na stosunkowo krótki okres obecności nowych produktów na rynku nie można jeszcze wiarygodnie ocenić wszystkich ich długoterminowych następstw zdrowotnych.

Dostępne badania wskazują, że e-papierosy są związane z niekorzystnymi skutkami dla układu krążenia i układu oddechowego, a także mogą powodować uzależnienie. Jednocześnie JRC zaznacza, że ich używanie wydaje się mniej szkodliwe niż palenie tradycyjnych papierosów. Nie oznacza to jednak, że są one obojętne dla zdrowia.

Z postulatów zawartych w liście wynika, że ich przyjęcie w zaproponowanym kształcie mogłoby ograniczyć wprowadzanie nowych kategorii produktów oraz doprowadzić do zakazu aromatów, standaryzacji wyrobów i zmian opakowań. Producenci i dystrybutorzy musieliby również dostosować strategie marketingowe, a promocja prowadzona przez twórców internetowych zostałaby objęta ograniczeniami dotyczącymi reklamy.

Proponowany zakaz transgranicznej sprzedaży na odległość dotyczyłby bezpośrednio sklepów internetowych obsługujących konsumentów z różnych państw UE. Autorzy listu chcą ponadto zachowania możliwości wprowadzania przez poszczególne kraje surowszych regulacji, włącznie z zakazem wybranych kategorii produktów.