26 października obchodzony jest Światowy Dzień Donacji i Transplantacji. To okazja, by przypomnieć, czym są przeszczepy, kto może zostać dawcą oraz jakie zasady obowiązują w Polsce.

Zdjęcie ilustracyjne /Shutterstock

Transplantacja to zabieg polegający na przeszczepieniu choremu narządu, tkanki lub komórek. Dla wielu pacjentów z niewydolnością serca, płuc, wątroby czy nerek jest to jedyna szansa na dalsze życie. Przeszczep może także radykalnie poprawić jego jakość – przykładem jest przeszczepienie rogówki, dzięki któremu możliwe jest odzyskanie wzroku.

Najczęściej przeszczepiane narządy to nerki, wątroba, serce, płuca i trzustka. Medycyna wykorzystuje też tkanki i komórki, m.in. rogówki, skórę, zastawki serca, kości oraz krwiotwórcze komórki macierzyste, potocznie nazywane szpikiem.

Dawcą może być osoba zmarła, ale w określonych sytuacjach także osoba żyjąca. Od żywego dawcy można pobrać np. jedną nerkę albo fragment wątroby. Taka procedura wymaga szczegółowych badań, dobrowolnej zgody oraz oceny, czy zabieg nie stworzy niedopuszczalnego ryzyka dla zdrowia dawcy.

W przypadku pobrania narządów po śmierci w Polsce obowiązuje zasada zgody domniemanej. Oznacza to, że narządy, tkanki i komórki mogą zostać pobrane od osoby zmarłej, jeśli za życia nie wyraziła ona sprzeciwu.

Sprzeciw można zgłosić na trzy sposoby: przez wpis do Centralnego Rejestru Sprzeciwów prowadzonego przez Poltransplant, w formie pisemnego oświadczenia albo ustnie – w obecności co najmniej dwóch świadków, którzy potwierdzą to na piśmie.

Warto pamiętać, że tzw. oświadczenie woli, choć nie jest wymagane przez prawo, może być ważnym sygnałem dla rodziny. Najistotniejsza jest rozmowa z bliskimi i jasne przekazanie im swojej decyzji. W sytuacji śmierci potencjalnego dawcy personel medyczny rozmawia z rodziną, aby poznać jego wolę.

Przed pobraniem narządów od osoby małoletniej lekarze pytają o decyzję rodziców lub opiekunów prawnych.

Pacjenci oczekujący na przeszczep są wpisywani na krajową listę oczekujących. O tym, kto otrzyma narząd, nie decyduje kolejność zgłoszeń. Pod uwagę brane są przede wszystkim: pilność stanu zdrowia, zgodność medyczna dawcy i biorcy, grupa krwi, wyniki badań oraz czas oczekiwania.

Proces koordynuje Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne ds. Transplantacji „Poltransplant”. Każde pobranie i przeszczepienie narządu wymaga szybkiego działania wielu specjalistów – od lekarzy intensywnej terapii, przez koordynatorów, po zespoły chirurgiczne i diagnostów.

Transplantacja jest możliwa dzięki decyzjom dawców oraz pracy medyków. Rozmowa o donacji, oparta na rzetelnej wiedzy, może w przyszłości pomóc podjąć bliskim decyzję w jednym z najtrudniejszych momentów.

Transplantacja jest uznawana za jedną z najskuteczniejszych metod ratowania życia, ale wiąże się też z ważnymi pytaniami etycznymi, prawnymi i społecznymi.

Pobranie narządów od osoby zmarłej może odbyć się dopiero po stwierdzeniu zgonu zgodnie z rygorystycznymi procedurami medycznymi. W debacie publicznej pojawiają się obawy związane zwłaszcza ze śmiercią mózgu. Lekarze podkreślają, że jej rozpoznanie odbywa się według ściśle określonych kryteriów. Część ekspertów wskazuje jednak, że często zbyt łatwo stwierdza się jej wystąpienie w sytuacjach, w których można walczyć o powrót człowieka do zdrowia.

Jednym z najpoważniejszych problemów w skali świata jest handel narządami oraz wykorzystywanie osób znajdujących się w trudnej sytuacji ekonomicznej. Zgodnie z zasadami Światowej Organizacji Zdrowia narządy powinny być przekazywane dobrowolnie i bez wynagrodzenia. Dopuszczalne jest natomiast zwrócenie uzasadnionych kosztów poniesionych przez żywego dawcę, np. kosztów leczenia czy utraconego dochodu.