Czy miłość rodzica oznacza, że ma on prawo opowiadać historię swojego dziecka? Spektakl „NONFICTION” w reżyserii Gosi Wdowik stawia pytania o granice macierzyńskiej troski, prywatność i odpowiedzialność za słowo. Punktem wyjścia jest twórczość brytyjskiej pisarki Julie Myerson, a ważną rolę w przedstawieniu odgrywają rzeźby-lalki Anety Grzeszykowskiej. Premiera odbędzie się 3 października 2026 roku na Scenie Kameralnej Narodowego Starego Teatru.

Macierzyństwo często opisuje się językiem bezwarunkowej miłości, bliskości i poświęcenia. Co jednak dzieje się, gdy rodzic nie potrafi pomóc dorosłemu dziecku, a troska zaczyna splatać się z lękiem, bezradnością i potrzebą kontroli? Właśnie w tym trudnym obszarze rozgrywa się „NONFICTION”, spektakl Gosi Wdowik przygotowany na podstawie powieści Julie Myerson w adaptacji Martyny Wawrzyniak.

Przedstawienie nie traktuje uzależnienia wyłącznie jako problemu społecznego. Pokazuje je z perspektywy rodziców, którzy próbują odnaleźć się w kryzysie i mierzą się z pytaniem, gdzie kończy się odpowiedzialność za dziecko, a zaczyna konieczność uznania jego odrębności. Rodzicielska miłość nie daje tu poczucia sprawczości ani gwarancji, że podejmowane decyzje przyniosą oczekiwany rezultat.

Spektakl stawia również pytanie o prawo do opowiadania cudzej historii. Czy osobiste doświadczenie może stać się materiałem literackim lub teatralnym, jeśli dotyczy także bliskich osób? I co się dzieje, gdy publikacja intymnych szczegółów z życia rodziny prowadzi do publicznej debaty o prywatności i odpowiedzialności autora?

Ważnym elementem przedstawienia są rzeźby-lalki stworzone przez Anetę Grzeszykowską. Powierzenie postaci córki obiektom artystycznym zmienia sposób, w jaki widzowie odbierają jej obecność na scenie. Lalka funkcjonuje jednocześnie jako przedmiot i przedstawienie człowieka. Przywołuje skojarzenia z dziecięcym ciałem, ale pozostaje pozbawiona własnej sprawczości.

Ten zabieg otwiera przestrzeń między dokumentem a fikcją, rzeczywistością a wyobrażeniem. Zamiast jednoznacznie pokazywać bohaterkę, skłania do zastanowienia się nad tym, jak rodzice wyobrażają sobie życie swoich dzieci i jak trudno zaakceptować ich samodzielność.

„Mam zwyczaj zapraszania artystów i artystek wizualnych. W teatrze słowo ma za zadanie nazywać, domykać, a sztuka – otwierać. Romansuję ze sztuką, żeby wytwarzać świat sceniczny otwarty na interpretację” – mówi Gosia Wdowik.

Rzeźby Grzeszykowskiej nie są więc jedynie elementem scenografii. Wprowadzają dodatkową warstwę znaczeń i podważają oczywisty podział na to, co prawdziwe, i to, co stworzone. Jak zauważa artystka:

„Paradoksalnie wydaje mi się, że wprowadzenie tak sztucznego obiektu, który przedstawia człowieka, do równie umownej, sztucznej przestrzeni teatru może wywołać odwrotny efekt. Jakby dwa poziomy fikcji nagle zaczęły produkować coś bardzo prawdziwego”.

Lalki nawiązują do cyklu „Franciszka”, w którym Aneta Grzeszykowska przedstawiała swoją córkę w przyszłości, w wieku, którego dziecko nie zdążyło jeszcze osiągnąć. Powstałe w ten sposób wizerunki można odczytywać jako projekcje rodzicielskich wyobrażeń, oczekiwań i pragnienia szczęścia dziecka. W „NONFICTION” podobny motyw nabiera szczególnego znaczenia: konfrontuje rodziców z tym, że ich wyobrażenia nie muszą pokrywać się z rzeczywistością.

Literackim punktem odniesienia dla spektaklu jest twórczość Julie Myerson, brytyjskiej pisarki i krytyczki, autorki powieści oraz książek non-fiction. Rozgłos przyniosła jej między innymi powieść „Something Might Happen”. Szczególnie głośną debatę wywołała jednak książka „The Lost Child: A True Story”, wydana w 2009 roku.

Myerson opisała w niej doświadczenia własnej rodziny oraz uzależnienie nastoletniego syna. Publikacja postawiła ją w centrum dyskusji o granicach prywatności, odpowiedzialności pisarza i prawie do opowiadania historii, które dotyczą również innych osób. Osobiste doświadczenie stało się przedmiotem publicznej debaty, a wraz z nim powróciło pytanie, czy autor może swobodnie opisywać wydarzenia, które dla jego bliskich pozostają intymne.

Czytaj też:
„Nie chcemy dawać prostych odpowiedzi”. Dyrektor artystyczny Jakub Skrzywanek o nowym rozdziale w Narodowym Starym Teatrze

W powieści „Nonfiction”, wydanej kilkanaście lat później, Myerson wróciła do tematów uzależnienia, macierzyństwa i rodzinnej straty, tym razem nadając osobistemu materiałowi formę fikcji. Wątpliwość, czy można w pełni zaufać autorce opowiadającej własną historię, pozostaje jednym z najważniejszych napięć tej książki, a zarazem scenicznej adaptacji.

Gosia Wdowik w swojej pracy teatralnej łączy osobiste doświadczenia z refleksją nad społecznymi mechanizmami wpływającymi na ciało, pracę i poczucie sprawczości. Jej spektakle powstają w procesie współpracy, obserwacji i spotkania różnych praktyk artystycznych. Zamiast narzucać jedną interpretację, pozostawiają przestrzeń na samodzielne odczytywanie obrazów i znaczeń.

W spektaklach „Dziewczyny i piłkarze” reżyserka podejmowała temat cielesnej emancypacji, a w „Wstydzie” przyglądała się klasowym doświadczeniom trzech pokoleń kobiet. W pracy „She was a friend of someone else”, zaprezentowanej podczas Kunstenfestivaldesarts w Brukseli, badała związki między wypaleniem, aktywizmem i możliwością działania.

„NONFICTION” wpisuje się w ten sposób myślenia o teatrze. Intymna historia staje się punktem wyjścia do szerszej refleksji nad relacjami rodzinnymi, granicami odpowiedzialności i prawem do własnej opowieści.

Aneta Grzeszykowska jest artystką interdyscyplinarną, która pracuje przede wszystkim z fotografią, filmem i obiektem. W swojej twórczości bada relacje między ciałem a jego reprezentacją, obecnością a znikaniem oraz prywatną biografią a obrazem poddanym artystycznej manipulacji.

Ukończyła Wydział Grafiki Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Jest laureatką Paszportu Polityki w kategorii sztuk wizualnych oraz Nagrody im. Wojtka Falęckiego. Jej prace prezentowano na międzynarodowych wystawach, a wybrane dzieła znajdują się w kolekcjach takich instytucji jak Centre Pompidou, Solomon R. Guggenheim Museum i Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.

Czytaj też:
„Zamknij oczy Nel. W pustyni i w puszczy. Epilog” –  architekci w pierwszym rządzie

W „NONFICTION” jej rzeźby przenoszą charakterystyczne dla tej twórczości pytania o ciało i jego wizerunek na scenę teatralną. Stają się zarazem figurą dziecięcej obecności i obrazem rodzicielskich projekcji. Ich sztuczność nie osłabia emocjonalnego wymiaru spektaklu. Przeciwnie, pozwala przyjrzeć się temu, jak wyobrażenia o bliskich mogą przesłaniać ich rzeczywistą odrębność.

Premiera spektaklu odbyła się 3 października 2026 roku na Scenie Kameralnej Narodowego Starego Teatru.

W obsadzie znaleźli się Bogumiła Bajor lub Alicja Jurkowska, Zbigniew W. Kaleta, Dorota Pomykała, Kamil Pudlik, Małgorzata Zawadzka oraz Zosia Będkowska, która po raz pierwszy wystąpi na scenie.

Za reżyserię odpowiada Gosia Wdowik, adaptację przygotowała Martyna Wawrzyniak, a tłumaczenie – Marta Orczykowska. Scenografię opracowali Aleksandr Prowaliński i Gosia Wdowik, rzeźby stworzyła Aneta Grzeszykowska, za kostiumy odpowiada Maja Wolak, za reżyserię światła Aleksandr Prowaliński, a za muzykę i sound design – Agata Zemla.

Czytaj też:
„Requiem dla snu” w teatrze: nowa adaptacja o uzależnieniach współczesności Czytaj też:
Grand Hotel w Łodzi jako metafora pamięci. Nowa premiera w Starym Teatrze rozlicza historię